معرفی سطوح پردازشهای ذهنی

معرفی سطوح پردازشهای ذهنی
ازآنجا که قالب شخصیت هرانسانی را محصول پردازشهای ذهنی او میدانند،
برای شناخت ساختار شخصیت، نخست باید سطوح مختلف این پردازشهای ذهنی را
مورد تأمل قرارداد.
پردازشهای ذهنی به هرگونه فعل و انفعال روانی و درونی اطالق میگردد که
درچهارچوب ذهن انسان متولی تولید نتیجه است. به بیان سادهتر، هرآنچه را که تحت
عنوان عملکردهای شخصیت درخویش سراغ داریم، هریک معلول یک دسته پردازش-
های ذهنی میتواند باشد. هر رفتاری، گفتاری، احساسی و یا افکاری که درشخصیت
ما مجال بروز پیدا میکند، لزوماً علتی دارد. علتهایی که در روانکاوی متعصبانه باور داریم،
بطور مشخص وجود دارند و بدون آن علـتها هرگز هیچ رفتار، گفتار، افکار و یا احساسی بوجود نمیآید.
این علتها چیزی جز پردازشهای ذهنی ما نیستند.
بنابراین مطابق با منـطق روانکاوی، نمیتوانیم بروز هیچیک از مظاهر شخصیت را
تصادفی و بیعلت بشناسیم. قطعاً درهرلحظه نوع شخصیتی از ما صادر میشود،
درنتیجه عللی است که آنها را باید درکیفیت پردازشهای ذهنی جستجو کرد.
به لحاظ سطوح آگاهی، پردازشهای ذهنی درسه الیه انجام میگیرند:
نخست سطح هوشیاری کامل است که درآن کیفیت پردازشهای ذهنی برای فرد
کامالً قابل مشاهده و تحلیل میباشد. زمانیکه تردید داریم، کاالیی را بخریم یا
نخریم، در ذهن خویش حساب وکتابی انجـام میدهیم. ایـن محاسبـات میتـواند
عطـف به معیارهایی نظیر، قدرت خـرید،شدت نیاز، کیفیت کاال و...... باشد. رویت و
تحلیل چنین پردازشهایی درسطح آگاهی کامالً مشهود و روشن است.
دوّم سطح نیمههوشیار ذهن است. دراین سطح پردازشهای ذهنی روشن و
بالفاصله دردسترس آگاهی قرار ندارند ولی با تأمل و تعمیق بیشتر تاحدی قابل
دسترس میباشند. نظیرافکار و اعتقاداتی که همـواره نسبت به آنها آگاه نیستیم.
ولی هنگامـی که درآنهـا تـدبر مینماییم و میکوشیم نسبت به آنها آگاه شویم، در
رویت آگاهی قرار میگیرند. درمثال تصمیم به خرید، دستهای از پردازشهای ذهنی
وجود دارند که در تصمیمگیری ما مؤثرند ولی به روشنی نسبت به آنها آگاه نیستیم.
امّا با کمی تأمل بیشتر در مییابیم که مثالً درشرایط خستگی و یا کسالت حوصله
خریدکردن نداریم. دراین حالت ممکن است پردازشهای هوشیار)حساب وکتابها(
حکم به خرید داده باشند، امّا بـاز تمایلـی به خریدن نداریم. اینجاست که با کمی تأمل
در پردازشهای نیمههوشیار ذهن متوجه میشویم. دلیل اصلی عدم تمایل به خرید
خستگی یا کسالت است. اینجا پردازشهای نیمههوشیار، حکم پردازشهای هوشیار
را به حالت تعلیق در میآورند.
الیه سوّم ذهن، سطح ناهوشیاریست که مربوط به آن دسته از فعالیتهای ذهنی
میباشد که، کامالً ازآنها ناآگاهیم و درشرایط عادی هرگز بطور واضح درآگاهی ما
مرئی نمیشوند. درمثال قبل شرایطی را تصور کنید که لزوم خرید در پردازشهای
آگاهانه شما کامالً به اثبات رسیده است. همچنین با تأمل و تدبر میتوانید درک کنید
که هیچ پردازش نیمههوشیاری نیز از انجام خرید ممانعت بعمل نمیآورد. امّا با این
وجود، کامالً ناخودآگاه در مییابد اصالً تمایلی به خریدن
ندارید. درحالیکه اصالً نمیتوانید علت آنرا بفهمید. پردازشهای ناهوشیار ذهنی
درسطح آگاهی ظاهر نمیشوند واگر هم حاضرشوند چنان تحریف شده وملبس
درآگاهی حضور مییابند که ماهیت واقعی آنها قابل تشخیص نیست. متوجه می-
شوید که چه دالیل و بهانههای واهی را برای شانه خالیکردن از خرید میآورید. امّا
واقعاً نمیدانید چرا کاری را که الزم است انجام نمیدهید. تنها اگر با استفاده از
روانکاوی موفق به کشف و رمزگشایی پردازش ذهنی ناخودآگاه گردید، درمییابید که
مثالً یک خاطره ناگوار درشرایطی مشابه درناخودآگاه ذهن شماست که مانع اصلی
برای اجرای این تصمیم است. پردازشهای ناهوشیار ذهنی بسیار قدرتمندند و می-
توانند حکم به لغو تمام پردازشهای ذهنی هوشیار و نیمههوشیار دهند. درحالیکه،
منطقی برای اینگونه رفتار را نمیتوان درآگاهی یافت. یک فوتبالیست درشرایطی
علیرغم تمام استعدادها و توانمندیهایش و بهرغم فراهم بودن همه شرایط مساعد
دریک مسابقه حساس، بدترین بازی خود را ارائه میدهد. گرچه تمام پردازشهای
ذهنی هوشیار و نیمههوشیار او، بیتردید درجهت ارائه یک بازی درخشان بوده، امّا
گویی نیروی مرموز و نامرئی او را فلج کرده است. اینجاست که باید در جستجوی
جریاناتی در ناخودآگاه بود که تمام انگیزشها و تالشهای آگاهانه او را بیاثر کرده
است.
نکته حائز اهمیت اینکه هرقدر سطوح پردازشهای ذهنی ناهوشیارتر باشند، از
قدرت و تأثیرگذاری بیشتری درعملکرد شخصیت فرد برخوردارند. بنابراین نتیجه تعیین-
کنندهای که حاصل میشود ایـنست که میتـوان بخـش عمده عـوامـل شکلگیری و
ساخـتارسازی شخصیت افـراد را مربوط به علتهای پنهان و نامرئی و پردازشهای
ناهوشیار ذهن دانست. دریک کالم این ناخودآگاه شگرف انسان است که مرموز و
پنهانی برقلمرو شخصیت اوحکوت میکند وتمام تالشها وکششهـای آگاهـانه اگـر
درمقـام مخـالفت بـا نتایج ناخـودآگاه انسان باشند، تأثیر تعیینکنندهای برکیفیت
شخصیت او نخواهند داشت. اگر برنامهریزی ناخودآگاه فردی منجر به شکلگیری یک
شخصیت ناهنجار و ناتوان شود، چندان مهم نیست چقدر انگیزه و تالش آگاهانه صرف
خلق یک شخصیت هنجار و قدرتمند شده باشد. باید نوع شخصیت انسانها ر